Bánh chưng nhân cá suối ở Thanh Hóa

Nếu có dịp đón Tết trên vùng đất miền Tây Thanh Hóa, rất có thể quý khách sẽ may mắn được thưởng thức món ăn truyền thống rất lạ mắt của người Thái: Bánh chưng nhân cá bống suối.

Chúng tôi tới chơi nhà ông Hà Văn Minh ở thung Buốc Bo thuộc Mường Ký xưa, nay là xã Kỳ Tân, huyện Bá Thước (Thanh Hóa). Ông Hà Văn Minh đang lụi hụi với một rổ cá nhỏ ngoài sân giếng. Những con cá bống nhỏ cỡ đầu ngón tay được cắt đầu, đuôi, bỏ ruột, để hong gió cho ráo nước. Ông Hà Văn Minh hồ hởi: “Cá bống suối đấy, đám trẻ mới bắt được. Giống cá này rất ít xương, chắc thịt, thơm ngon lắm. Người Thái gọi chúng là pa pẳn. Tôi đang làm món cá chua, để mai mốt sử dụng làm bánh chưng cúng tết”.

Bánh chưng luôn có mặt trên mâm cỗ của người Thái

Thấy khách hào hứng với món bánh chưng xa lạ, ông Hà Văn Minh giảng giải: “Người Thái khu vực Mường Muồn, Mường Ký này, vốn có món bánh chưng nhân cá suối cổ truyền, gọi là Kháu moóc. Đã là gia đình người Thái giữ gìn phong tục xưa, thì mâm cỗ ngày tết cần phải có bánh chưng này. Trong quý khách dạng còn khá nhiều hộ dân vẫn cúng Kháu moóc, nhất là người của dòng tộc Hà Văn”.

Cách làm bánh chưng nhân cá cổ truyền có khá nhiều công đoạn, cần tới sự siêng năng và khôn khéo của tất cả các thành viên trong gia đình. lúc đầu, đám trẻ đi bắt cá bống suối. Chúng có thể câu hoặc sử dụng nỏ nhỏ để bắn cá, mỗi buổi cũng được một lượng cá kha khá. Việc làm tinh khiết cá cũng một tay đám nhỏ. Người lớn sẽ mở màn từ khâu ra vườn ngả một cây luồng bánh tẻ, cắt lấy những khúc luồng lớn. Cá bống được trộn với muối trắng và một ít thính làm từ gạo rang hoặc miếng cơm cháy nghiền nhỏ. Sau đó đem nhồi vào ống luồng rồi bịt nắp lại, treo hoặc dựng đứng trên gác bếp. Sau vài ngày, nước bổi rỉ tràn ra khỏi mồm ống, tức thì được nhiệt độ dưới bếp làm bay hơi dần. Cứ thế, càng nhiều ngày, thường là 7 ngày thì cá sẽ khô sắt lại, có mùi thơm và vị chua dịu, không còn tanh nữa.

Cá bống suối chua, vật liệu không thể thiếu của Kháu moóc cổ truyền

Việc làm cá chua có thể diễn ra quanh năm. Nhưng, để sử dụng cá chua làm nhân của bánh chưng ngày tết, người ta thường phải sẵn sàng riêng loại vật liệu này từ khoảng tháng 10-11 âm lịch. Người Thái rất ưa thích làm món muối chua, vận dụng cả với thịt. khác lạ, món dưa muối trong ống nứa được làm từ dưa cải hoặc lá sắn, lá đu đủ non, tạo nên món dưa chua rất thơm ngon thú vị.

Ngày lễ tết, việc làm Kháu moóc được giao cho các bà, các mẹ. Mờ sáng, các mẹ dậy sớm, nhóm bếp đồ xôi. Gạo nếp nương được vo đãi tinh khiết nhưng không ngâm nước lâu để giữ nguyên hương vị nếp. Khi xôi đã mở màn có mùi thơm, còn đang chín dở, người ta sẽ tháo xôi ra những mâm lớn và quạt cho chóng nguội. Lá dong sẵn sàng sẵn, được rửa tinh khiết, hơ lửa cho mềm để dễ gói. Nhân bánh là cá bống suối muối chua và một gia vị không thể thiếu: rau thìa là. Sau khi gói ghém kỹ, bánh chưng sẽ được cho vào nồi tiếp tục đồ lần thứ nhị, tới khi chín kỹ. Như vậy, bánh chưng của người Thái xứ Thanh cần đồ xôi nếp tới 2 lần chứ không nấu dền nhiều giờ như người miền xuôi. Chỉ trong một buổi sáng, gia đình sẽ có món bánh chưng nhân cá suối để dâng cúng tổ tiên hoặc làm vàng biếu thông gia, người già, láng giềng...

Trẻ em tìm bắt cá bống suối

Những chiếc bánh chưng đều có hình chữ nhật, mỏng tanh và dẹt, buộc với nhau thành từng cặp. Kích thước Kháu moóc nhỏ hơn bánh chưng nhân thịt lợn. Mỗi cặp bánh chưng đủ cho một người lớn hoặc nhị đứa trẻ ăn vừa no. Đám trẻ thích mê, thường toòng teng trên tay mỗi đứa một chiếc bánh, tung tăng đi khoe cùng chúng quý khách.

Ông Hà Nam Ninh, nguyên Phó chủ toạ UBND huyện Bá Thước, vốn là cư dân gốc của Mường Ký, khẳng định: “Trên mâm cỗ tết xưa, không thể thiếu món bánh chưng nhân cá bống suối chua cổ truyền. Nó thơm ngon và cũng đằm thắm quý khách dạng sắc nhất. Sau này, người Thái xứ Thanh có thay thế nhân bánh chưng bằng một số vật liệu khác như thịt nai, hoẵng khô, dẫu có mạt hạng ra thì cũng phải là thịt trâu bò gác bếp. Không ai làm nhân bánh là loại cá khác hoặc thịt thú tươi. Tất cả đều có những nguyên nhân sâu xa và ý nghĩa nhân văn theo quan niệm truyền thống của người Thái bên đôi bờ sông Chu, sông Mã”.

Huyền sử của người Thái xứ Thanh kể rằng, từ thuở hồng hoang, Trời sai 2 người khổng lồ là cửa ải Lậc Cậc và A Láy xuống trần gian để cày nên sông Đà, sông Mã, lại cho 330 giống lúa, 330 giống cá để loài người sinh sống. tiến công bắt cá là hình thức lao động có từ lúc rạng đông của xã hội loài người và cá luôn được người Thái coi trọng như lúa gạo, cao hơn bạc tiền.

Bánh chưng nhân cá chua được người Thái ưa thích

Dọc bờ sông Chu và sông Mã là miền đất trú ngụ lâu đời của người Thái Đỏ (Tày Đèng), một ngành trong đồng đội dân tộc Thái VN. Đôi bờ sông Mã có rất nhiều lễ hội và hoạt động văn hóa liên quan tới hoạt động săn bắt cá.

Mùa bắt cá thường cùng với mùa lấy rêu đá, từ đông sang xuân. Cả người Mường và người Thái, quý khách dạng nào cũng đốt những đống lửa lớn dọc dài các bãi sông tạo nên sườn cảnh đêm tuyệt đẹp. Dân quý khách dạng cùng nhau ăn trầu, uống rượu, ca hát chờ cá lên. Trai gái trao duyên tự tình. Người Mường hát Xường, người Thái khặp Loóng pe. Không gian văn hóa này là khởi nguồn cho sử thi “Đẻ đất đẻ nước” của người Mường hay những trường ca, truyện thơ phong phú, vô tận của người Thái.

Phát hiện thời khắc cá vật đẻ, bà con đem rất nhiều vật dụng ra các bãi đất bồi ven sông. Không chỉ có chài lưới nhưng mà còn rất nhiều... cuốc, thuổng. Người ta sử dụng cuốc, xẻng vạch những rãnh luống hẹp, sâu chỉ độ một gang tay từ mép nước trở lên bãi bồi. Khoảng nửa đêm thì cá chép vật ầm ầm, ngược rãnh bơi lên. Nhiều nhất là loài cá nong chỉ to bằng ngón tay, bụng mang đầy trứng, thường ngược dòng để đẻ ven bờ bãi. Cá nong nhiều tới nỗi người Thái có hình ảnh “phải vén cá ra để múc nước”. Bà con liền sử dụng phên nứa chặn rãnh nước, khiến cá không quay ra sông được, ngoan ngoãn chờ bị bắt. Mỗi đêm, dân quý khách dạng có thể bắt được cả chục gánh cá nong, hàng tạ cá chép lớn là chuyện chung. Sôi động nhất thường là các khúc sông của mường Ca Da, mường Ống, mường Ai, mường Khô xưa và khu vực Cành Nàng hiện nay.

24 tháng Chạp là ngày vui nhất của quý khách dạng mường với lễ hội phá vũng cá cấm. Không gì vui hơn với người Thái là được tham gia lễ hội phá cá này. Từ nhiều tháng trước, người dân đã chặn những khúc sông sâu có vực xoáy, tương đối lặng, tiện lợi cho loài cá trú ngụ, để cá dồn lại một chỗ. Vũng cá cấm là tài sản chung của cả đồng đội, không ai được tự ý tiến công bắt nếu không muốn bị phạt vạ. Cả quý khách dạng sẽ tổ chức tiến công bắt chung, chia vô tư cho từng gia đình để ăn tết.

Sang 25 tháng Chạp, phường săn vào rừng bắt thú. Như những trai tráng giỏi giang khác của quý khách dạng, ông Hà Nam Ninh từng được tham gia cả nhị phường săn thú và phường bắt cá. Dân quý khách dạng dắt chó săn, cầm vũ khí, chiêng trống, nồi xoong, chia nhau các công việc dồn thú, hò la, bắn, bẫy..., đem về quý khách dạng rất nhiều thú rừng. Họ cũng chia thú theo luật tục, rất vô tư theo công sức của từng thành viên. Ngay cả chó săn cũng được chia phần đồng đẳng như một thợ săn, thường nhận phần cổ của những con thú lớn. Vắng chủ, bà con sẽ treo phần thưởng lên cổ chó săn, để chúng tự đem về nhà.

tới 26 tháng Chạp thì gia chủ sẽ bày lễ vật gồm trầu cau, rượu và nước làm lễ cúng cho trâu ăn tết. Trâu là sản nghiệp quan yếu của gia đình, có công lao lớn, cần luôn được khỏe mạnh, vui vẻ. Theo lời cúng, trâu sẽ được về thượng giới chầu Trời, được xem vườn hoa thiên tào, tham gia lễ hội múa hát bên cây bông (kin chiêng boóc mạy) như gia chủ. Để thưởng công nhọc nhằn cho trâu, những ngày tết, người ta sẽ khác lạ cho trâu ăn toàn lúa khô nguyên cả bông lấy xuống từ gác bếp.

mở màn từ 29 tháng Chạp, quý khách dạng người Thái có lệnh cấm sát sinh. Người dân phải hạ hết các bẫy, để cho thú rừng ăn tết. Dân quý khách dạng đều phải về quý khách dạng, không ai được vào rừng bắt thú hay ra nương bắt cá nữa. Ai cũng phải ở quý khách dạng sẵn sàng ăn tết, không tuân thủ sẽ bị phạt.

Lúc này, món Kháu moóc cũng mở màn được làm. Vì lệnh cấm không sát sinh để thú rừng, thú nuôi cùng ăn tết như nhân loại nên sẽ không có thịt tươi. Món ăn dự trữ là cá chua (cùng lắm mới là thịt khô gác bếp) được lựa chọn làm nhân bánh Kháu moóc. Thêm một tí thìa là cho dậy mùi. Sau này, dù làm bằng nhân gì thì bánh chưng của người Thái Đỏ cũng luôn phải có lá thìa là bên trong mới thật sự đằm thắm quý khách dạng sắc.

Kháu moóc có mùi rất thơm, dẻo ngon hơn xôi nhưng lại không ngấy ngán như bánh chưng miền xuôi. Nhân bánh rất chắc, không còn mùi tanh của cá. Dù hiện nay có rất nhiều lựa chọn nhưng mâm cỗ ngày tết của những gia đình người Thái chỉn chu, luôn phải có trầu cau, thổ cẩm và món Kháu moóc này, như một sự thành kính tri ân tổ tiên.

(Theo bình an toàn cầu)

Bánh chưng đen, bánh chưng nhân cá... độc lạ dịp Tết Canh Tý

Ngoài bánh chưng xanh nhân thịt lợn, thị trường Tết Canh Tý năm nay xuất hiện các loại bánh chưng vô cùng độc lạ gây tò mò với nhiều người. khác lạ gây sốt là loại bánh chưng nhân cá hồi có giá 0,5 triệu đồng/cặp.

Theo: https://khachsanthanhdong.com/